Η Νεάπολη

Μόλις λίγα χρόνια μετά την απελευθέρωση και ενώ η ακόμα δεν είχε συνέλκει από τις καταστροφές που είχε υποστεί από τον αγώνα της Επανάστασης, η Αθήνα ανέλαβε το ρόλο της πρωτεύουσας του νεοσύστατου κράτους. Έπρεπε να γίνει μια σύγχρονη πόλη, να αποκτήσει τις απαραίτητες υποδομές , να δημιουργηθούν τα κτήρια για τη διοίκηση, για τις υγειονομικές υπηρεσίες, για την παιδεία. Το πρώτο βήμα ήταν η εκπόνηση πολεοδομικού σχεδίου, που ανέλαβαν οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης και Εδουάρδος Σάουμπερτ (1833). Οι αντιδράσεις οικοπεδούχων και η αδυναμία του κράτους να αντεπεξέλθει στα έξοδα οδήγησε σε μετατροπές του σχεδίου τα επόμενα κιόλας χρόνια.

Παρόλα αυτά, τις επόμενες δεκαετίες, η Αθήνα μεγάλωσε και νέα κτίρια, δημόσιας χρήσης και ιδιωτικές οικίες ανεγείρονταν στην πόλη. Ο αρχιτεκτονικός ρυθμός που επικράτησε ήταν ο νεοκλασικός ρυθμός που ήδη είχε εφαρμοστεί στην Κεντρική Ευρώπη. Σπουδαίοι αρχιτέκτονες, όπως ο Έλληνας Σταμάτης Κλεάνθης, οι Δανοί Θεόφιλος και Χριστιανός Χάνσεν, ο Γερμανός Ερνέστος Τσιλλερ, ανέλαβαν το σχεδιασμό κτιρίων. Τόσο δημοσίων όσο και μεγάρων των εύπορων κατοίκων της Αθήνας.

Η έντονη ανοικοδόμηση έφερε στην πόλη τεχνίτες κυρίως από τα νησιά για να εργαστούν στα έργα που πραγματοποιούνταν. Μην έχοντας τη δυνατότητα να μείνουν στο κέντρο της πόλης, έχτισαν τα σπίτι τους «εκτός σχεδίου». Έτσι, στα μέσα του 19ου αιώνα, Τηνιακοί, Ναξιώτες, Καρπάθιοι, μαρμαροτεχνίτες, λιθοξόοι, ξυλουργοί, οικοδόμοι δημιούργησαν τη γειτονιά της Νεάπολης: Νέα – πόλη ή «Προάστιον» όπως αρχικά γνωστή.

Η Νεάπολη ήταν ένα πραγματικό μικρό χωριό. Υπήρχαν μαγαζάκια, σπίτια που δεν ήταν παρά παράγκες με μια μικρή αυλή και δρομάκια στενά και ακανόνιστα. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1870 η Νεάπολη μεταμορφώθηκε. Τη θέση των καλυβιών πήραν μονόροφες κατοικίες για τη λαϊκή τάξη, διώροφες για την αστική που διατηρούσαν τα νεοκλασικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, ακολουθώντας το πρότυπο των μεγαλοαστικών κατοικιών του κέντρου. Η Νεάπολη απέκτησε ένα ρομαντικό χαρακτήρα. Λογοτέχνες και καλλιτέχνες κατοίκησαν σε αυτή. Ειδικά οι φοιτητές από την επαρχία που έφταναν στην Αθήνα για να σπουδάσουν νοίκιαζαν κάποιο οικονομικό δωμάτιο στη Νεάπολη δίνοντας έναν νεανικό χαρακτήρα στην περιοχή. Θέατρα και κινηματογράφοι, βιβλιοπωλεία, καφενεία και ταβέρνες έγιναν χώροι διασκέδασης, επικοινωνίας,  συναντήσεων, πολιτικών και καλλιτεχνικών συζητήσεων.

Παρά τις αλλαγές που έγιναν τα επόμενα χρόνια, η συνοικία διατήρησε το ύφος και την ατμόσφαιρά αυτή. Πλέον στους δρόμους της συνυπάρχουν νεοκλασικά κτίρια, πολυκατοικίες του μεσοπολέμου, νεότερες κατοικίες σε ένα ψηφιδωτό που αποτυπώνει τα σχεδόν εκατό χρόνια της Νεάπολης. Τα παραδοσιακά καφενεία, τα βιβλιοπωλεία, οι εκδοτικού οίκοι, τα μικρά μαγαζιά,  τα εγκαταλελειμμένα αλλά και τα ανακαινισμένα κτίρια του 19ου αιώνα είναι θεματοφύλακες της ιστορίας και της μνήμης της Νεάπολης.

Η οδός Μαυρομιχάλη

Η οδός Μαυρομιχάλη διασχίζει τη Νεάπολη, συνδέοντας την οδό Ακαδημίας με τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Παρόλο που αποτελεί συνδετικό κρίκο ανάμεσα σε δύο από τις κεντρικότερες αρτηρίες της Αθήνας, παραμένει ένας ήσυχος δρόμος, γεμάτος κατοικίες και μικρά καταστήματα. Εδώ, τα κομψά νεοκλασικά κτίρια, οι αστικές πολυκατοικίες του μεσοπολέμου και οι σύγχρονες κατασκευές συνυπάρχουν αρμονικά, συνθέτοντας τη χαρακτηριστική αρχιτεκτονική ταυτότητα της Νεάπολης και των Εξαρχείων.

Ο δρόμος πήρε το όνομά του τη δεκαετία του 1880, ως φόρος τιμής στη σπουδαία μανιάτικη οικογένεια των Μαυρομιχαλέων για την πολύτιμη προσφορά τους στην Επανάσταση του 1821.

Ως ο κεντρικός άξονας της ανερχόμενης τότε Νεάπολης, η οδός Μαυρομιχάλη φιλοξένησε σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών. Αυτόν τον δρόμο επέλεξε, άλλωστε, ο σπουδαίος αρχιτέκτονας Ερνέστος Τσίλλερ για να χτίσει την προσωπική του κατοικία στον αριθμό 4, ένα κτίριο που σήμερα ανήκει στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Στη συμβολή των οδών Ακαδημίας και Μαυρομιχάλη βρισκόταν το γραφείο του Κωστή Παλαμά, ενώ σε κοντινή απόσταση έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο πολιτικός Χαρίλαος Τρικούπης. Επιπλέον, στον αριθμό 6 κατοίκησε ο κορυφαίος γλύπτης Γιαννούλης Χαλεπάς όταν εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, επιλέγοντας μια γειτονιά όπου ήδη υπήρχε παροικία Τηνιακών μαρμαροτεχνιτών.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, στη διασταύρωση με τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, λειτουργούσε το θέατρο και κινηματογράφος «Παλαιά Παναθήναια». Μετά την κατεδάφισή του, τη θέση του πήρε κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου ο κινηματογράφος «Νέα Παναθήναια». Η πολυετής λειτουργία του ταυτίστηκε απόλυτα με την ιστορία της αθηναϊκής διασκέδασης, με αποτέλεσμα το κτίριο να έχει χαρακτηριστεί πλέον διατηρητέο.

Λίγο πιο χαμηλά, στο οικοδομικό τετράγωνο που ορίζουν οι οδοί Σόλωνος 104, Χαριλάου Τρικούπη 30 και Μαυρομιχάλη 17, δεσπόζει το Παλαιό Χημείο. Το εμβληματικό αυτό κτίριο ολοκληρώθηκε το 1889 σε σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ, σηματοδοτώντας την έναρξη της επιστημονικής μελέτης της Χημείας στην Ελλάδα. Παρά την καταστροφή του από πυρκαγιά το 1911, ανακατασκευάστηκε και λειτούργησε ξανά το 1928. Σήμερα στεγάζει το Μουσείο Φυσικών Επιστημών και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Στο πέρασμα των δεκαετιών, η ταυτότητα της Μαυρομιχάλη διαμορφώθηκε μέσα από τους ανθρώπους που περπάτησαν και έζησαν στα πεζοδρόμιά της. Από τους νησιώτες τεχνίτες που έχτισαν την Αθήνα, τους πνευματικούς ανθρώπους που συζητούσαν στα νεοκλασικά σαλόνια, τους  φοιτητές τους καλλιτέχνες, τους μόνιμους κατοίκους που λένε την πρώτη καλημέρα στα μικρά μαγαζιά της γειτονιάς. Η Μαυρομιχάλη παραμένει ένας ζωντανός δρόμος όπου το παρελθόν της Αθήνας συναντά την καθημερινή ζωή σήμερα.

Πηγές:

Θανάσης Γιοχάλας, Τόνια Καφετζάκη, ΑΘΗΝΑ – Ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία, βιβλιοπωλέιον της ΕΣΤΙΑΣ

www.arxaiologikoktimatologio.gov.gr